Jafnrétti

Femínismi

Hvað er femínismi? Hvað er jafnrétti? Hvernig vinna þau saman? Hvað er drusluskömmun, nauðgunarmenning og þolendaskömmun og hvernig tengjast þau? Lestu hér að neðan til að fá betri hugmynd um hvað í ósköpunum fólk á við þegar rætt er femínisma og jafnrétti!

sýna meira

Jafnrétti og femínismi eru tvö hugtök sem væru ekki til án hvors annars, enda jafnrétti hugtak sem nær m.a. yfir femínisma. Hægt er að hugsa jafnrétti sem regnhlífarhugtak sem nær yfir marga mismunandi hluti sem skarast á við hvorn annan. Jafnrétti nær t.d. yfir jafnrétti kynja, flóttafólks, hinsegin fólks, fatlaðs fólks, fólks með dökkt hörund, feits fólks, barna, dýra o.s.frv. Femínismi einbeitir sér mestmegnis að jafnrétti kynja, en allir þessir flokkar skarast og hafa áhrif á hvern annan.

Kynjakerfið

Byrjum á byrjuninni - grunninum  að þessu öllu saman; kynjakerfinu. Hefurðu einhvern tíma heyrt minnst á kynjakerfið? En feðraveldið? Kynjakerfið og feðraveldið eru tvö hugtök sem ná yfir sama hlutinn. Þó þú vitir ekki endilega hvað kynjakerfið er, þá er klárt mál að þú ert algjör sérfræðingur í því. Kynjakerfið er allar þær skráðu og óskráðu reglur sem segja til um hvernig við eigum að haga okkur, og þá sérstaklega í ljósi þess hvers kyns við erum. Við ölumst upp við kynjakerfið um leið og við fæðumst og lærum hvað telst viðeigandi fyrir okkur; hvernig stelpur og strákar eiga að haga sér, hverju þau eiga að hafa áhuga á, hvernig þau eiga að líta út, hverjum þau eiga að verða hrifin af og jafnvel hvernig þau megi upplifa sig í sínu eigin skinni.

Kynjakerfið er grunnur alls þess sem við tölum um á þessari síðu. Reglur kynjakerfisins eru stimplaðar inn í okkur allt frá fæðingu og við viðhöldum kerfinu eftir því sem við verðum eldri með því að sjá til þess að við sjálf og aðrir í kringum okkur fari að þessum reglum. Kynjakerfið setur okkur í ákveðinn ramma út frá kyni. Það sem telst karllægt hlýtur virðingu og völd en það sem er talið kvenlegt er álitið ómerkilegra. Þetta gerir það að verkum að konur og aðrir sem tilheyra minnihlutahópum eru skörinni lægra í samfélaginu en karlar .

Ef manneskja passar ekki inn í kynjakerfið, setur sig upp á móti því eða brýtur reglur þess á einhvern hátt kallar það oft fram neikvæð viðbrögð. Neikvæð viðbrögð gagnvart þessum hópum geta sprottið af fáfræði, fordómum eða fyrirlitningu. Þessi neikvæðu viðbrögð geta haft alvarlegar afleiðingar og ýtt undir hatur og ofbeldi gagnvart ákveðnum hópum fólks.

Kynhlutverk

Hefurðu einhvern tíma pælt í af hverju fatadeildum fyrir ungabörn er skipt upp í stráka- og stelpudeildir sem eru annars vegar fullar af bláum fötum og hins vegar bleikum? Eða af hverju það er töff þegar stelpur hafa áhuga á fótbolta og tölvuleikjum en ekki töff þegar strákar hafa áhuga á ballett og förðunardóti?

Við búum í samfélagi sem er uppfullt af hugmyndum um kyn og hvaða áhrif kyn hafi á áhugamál okkar, skoðanir og langanir. Kynhlutverk eru væntingar sem bornar eru til okkar út frá kyni og reglum kynjakerfisins, til dæmis hvernig við eigum að klæða okkur, tala, bera okkur, eiga í samskiptum við aðra og hvaða hlutverkum við gegnum í skóla, heima fyrir, í íþróttum o.s.frv.  

Samfélagsgerðin okkar er mjög kynjuð og gefur því sem gæti talist karllægt meira vægi og virðingu en því sem gæti talist kvenlegt. Þetta gerir það að verkum að margt sem telst tilheyra konum eða þykir kvenlegt að einhverju leyti er álitið neikvætt eða niðurlægjandi. Á móti er margt sem telst tilheyra körlum eða þykir karllægt að einhverju leyti álitið jákvætt og eftirsóknarvert. Dæmi um þetta er að ef stelpa er „strákastelpa“, gengur í strákafötum og er með bilaða bíladellu þykir það töff, en ekki eins töff ef strákur er „stelpustrákur“, gengur í kjólum með naglalakk og veit fátt skemmtilegra en að blanda saman mismunandi bleikum tónum.

Þessi viðhorf hafa einnig áhrif á okkur þegar við eldumst og verða æ rótgrónari í huga okkar, jafnvel þannig að við setjum ekki spurningarmerki við þessi hlutverk og finnst þau fullkomlega sjálfsögð. Við kennum jafnvel börnunum okkar sömu viðhorf og viðhöldum þeim í samskiptum við aðra. Þessi rótgróna hugsun smitast einnig yfir í aðra kima samfélagsins og hefur áhrif á það hver fær hvaða vinnu, hvað fólk fær í laun og þar fram eftir götunum. Til dæmis er hægt að nefna að atvinnukarlar í fótbolta hafa oft mun hærri laun en atvinnukonur og fá meiri athygli fjölmiðla þótt þau keppi samkvæmt sömu stöðlum. Þessar rótgrónu hugmyndir hafa einnig áhrif á það hvaða nám okkur finnst við hæfi að stunda og í hvaða starfsstétt okkur finnst við eiga heima. Mörgum finnst t.d. ennþá skrýtið þegar strákur velur að læra hjúkrun og stelpa velur að læra pípulagningar. Þessi kynjaða hugsun gengur jafnvel svo langt að hafa áhrif á hvaða lög eru samþykkt og hvaða pólitísku málefni eru talin mikilvæg.

Allt hefur þetta svo áhrif á okkur sem einstaklinga - bæði hvernig við lítum á okkur sjálf og hvernig aðrir líta á okkur út frá því hvers kyns við erum. Barátta femínista snýst að miklu leyti um að kyn skipti ekki máli -, þ.e. að allir einstaklingar fái að njóta sín á sinn hátt og að væntingar til fólks stjórnist ekki af kyni. En þar sem þessar hugmyndir eru svo sterkar og hafa mótað samfélagið okkar má segja að kynjamisrétti sé rótgróið og kerfisbundið. Á þessu vekja femínistar athygli á og leggja sig fram um að breyta kynjuðum viðhorfum með ýmsum aðgerðum.

Staðalímyndir

Staðalímyndir eru þær yfirborðskenndu hugmyndir sem við höfum um fólk út frá því hvaða hópi það virðist tilheyra, hvernig það klæðir sig, talar, ber sig o.s.frv. Staðalímyndir eru í raun fyrirframgefnar hugmyndir um einstaklinga út frá samfélagslegri stöðu þeirra og byggja á alhæfingum sem standast ekki nánari athugun - enda eru engin tvö eins þótt þau tilheyri sama hópi.

Dæmi um staðalímynd er t.d. glimmerhommi. Staðalímynd homma er gjarnan á þá leið að þeir hafi allir gaman af fatakaupum, bullandi áhuga á förðun og tísku og dýrki að slúðra um aðra. Hins vegar gefur það auga leið að ekki hafa allir hommar þessi áhugamál, enda hópurinn fjölmennur og fjölbreyttari en svo. Það þýðir hins vegar ekki að það sé neikvætt að samrýmast staðalímyndinni - heldur að mikilvægt sé að gera sér grein fyrir því að ein staðalímynd gefur ekki rétta mynd af heilu samfélagi. Flestir hópar eiga sér staðalímynd - hvort sem er út frá kyni, kynhneigð, þjóðerni, stétt, trúarbrögðum, fötlun, húðlit eða einhverju öðru.

Kynhlutverk litast gjarnan af staðalímyndum. Gott dæmi um þetta er hið hefðbundna kynhlutverk kvenna; þær eiga að huga að útlitinu, vera sætar og skemmtilegar, góðar í að elda, sinna heimilishaldi og unga út fullt af börnum sem þær síðan annast að mestu leyti. Auðvitað hafa ekki allar konur áhuga á þessu þótt sumar samsami sig þessu hlutverki og vilji sinna því.

Forréttindi og margþætt mismunun

Forréttindi er orð sem lýsir stöðu manneskju í samfélaginu og því forskoti sem hún hefur umfram aðra, sem hún telur eðlilegt, náttúrulegt, sanngjarnt eða pælir jafnvel ekkert í. Oft gerum við okkur ekki grein fyrir eigin forréttindum, enda fela forréttindi það í sér að viðkomandi þarf ekki að velta þeim fyrir sér. Öll njótum við einhverra forréttinda og flest skortir okkur forréttindi á einhverju sviði.

Forréttindi snerta alla þætti lífsins. Þau geta sprottið af þeirri stétt sem við fæðumst inn í, því kyni sem okkur var úthlutað við fæðingu og hvort það stemmir við kynvitund okkar, hvaða fólki við löðumst að eða hvernig við löðumst að því, hversu auðvelt það er okkur að ferðast um án þess að velta fyrir okkur aðgengi fyrir fatlaða, hversu mikið við finnum fyrir eigin húðlit, og svo mætti lengi telja. Í stuttu máli tengjast forréttindi  kyni okkar, kynhneigð, kynvitund, stétt, aldri, líkamlegri og andlegri getu, trú, lífsskoðunum, félagslegri og fjárhagslegri stöðu, uppruna, þjóðerni, litarhafti, líkamsgerð o.s.frv. Til dæmis gætirðu tilheyrt minnihlutahóp að einu leyti, með því að vera hælisleitandi, en verið í forréttindahópi varðandi kyn og kynhneigð.

Skortur á forréttindum getur leitt til þess að fólk upplifir mismunun og fordóma. Þá tölum við um að fólk tilheyri minnihlutahóp eða sé jaðarsett, því kynjakerfið og samfélagið okkar gera ekki ráð fyrir þörfum þess í daglega lífinu. En samspil forréttinda og mismununar getur oft verið flókið - hvað t.d. ef manneskja tilheyrir tveimur minnihlutahópum í einu, er bæði fötluð og með dökkt litarhaft? Eða jafnvel þremur - af erlendum uppruna, trans og býr við fátækt? Þá tölum við um margþætta mismunun, því manneskjan upplifir mismunun á fleiri en einu sviði sem hefur áhrif á hennar daglega líf. Þegar við fjöllum um jafnrétti er mikilvægt að vera meðvitaður um margþætta mismunun og gera sér grein fyrir þeim fjölbreytta veruleika sem fólk býr við.

Skaðleg karlmennska - að vera alvöru karlmaður

Skilaboð kynjakerfisins hafa áhrif á okkur öll og skilaboðin til karla og stráka um hvað felst í að vera „alvöru karlmaður“ hafa mikil áhrif. Fjölmiðlar, bókmenntir, ævintýri, textar og tónlistarmyndbönd eiga það öll sameiginlegt að halda uppi ákveðnum hugmyndum um hvað felst í æskilegri karlmennsku – hvað karlmenn eiga og eiga ekki að gera. Þær hugmyndir eru t.d. á þá leið að karlmenn eigi að vera tilfinningalega fjarlægir og láta einungis rökhugsunina ráða för. Karlmenn eiga að sýna mikinn aga, bæði líkamlega og andlega, sækjast eftir því að vera í ráðandi stöðu í samfélaginu - hvort sem það er félagslega eða fjárhagslega og jafnvel að beita ofbeldi – sýna vald sitt ef þess er „þörf“. Þessar hugmyndir sem aldar eru upp í okkur ýta undir pressu á karla og stráka að þeir verði að standa sig og megi t.d. ekki gráta, tjá tilfinningar eða tala um vandamál sín við aðra, sem í verstu tilfellum getur leitt til þunglyndis og sjálfskaða.

Skaðlegar karlmennskuhugmyndir eru skaðlegar körlum, en einnig öðrum. Þeim fylgja einnig alvarlegar ranghugmyndir um kynlíf og kynferðisofbeldi. Til að vera karlmannlegur – „alvöru karlmaður“ - áttu alltaf að vera til í kynlíf og álíta alla kynferðislega athygli jákvæða og jafnvel eitthvað sem heiður er af - því fleirum sem þú sefur hjá því betra. Þessi skilaboð geta gert það að verkum að sumir strákar og karla telja sig eiga tilkall til kynlífs, og þá á þeirra forsendum. Þessar karlmennskuhugmyndir setja pressu á karla að fara yfir mörk annarra og hunsa hvort liggi fyrir raunverulegt samþykki. Það hefur sýnt sig að strákar og karlar sem tileinka sér hegðun og viðmið sem falla undir skaðlega karlmennsku eru mun líklegri til að brjóta á öðrum.

Skaðlegar karlmennskuhugmyndir á borð við að karlar eigi alltaf að geta varið sig eða að þeir eigi alltaf að taka kynferðislegum áhuga fagnandi hafa neikvæð áhrif á karlkyns brotaþola kynferðisofbeldis og leiða m.a. til þess að þeir leita sér síður hjálpar.

Kynbundið ofbeldi og áreitni

Kynferðisofbeldi er rótgróið í kynjakerfinu þar sem karlar eru í forréttindastöðu gagnvart konum, fólki af öðrum kynjum, unglingum og börnum. Það þýðir samt ekki að konur geti ekki beitt ofbeldi eða að karlar verði aldrei fyrir ofbeldi. Í stóra samhenginu er það hins vegar svo að yfirgnæfandi meirihluti gerenda ofbeldis eru þeir sem hafa einhvers konar völd og brotaþolarnir eru flestir valdaminni. Birtingarmyndir kynbundins ofbeldis geta verið ýmsar, t.d. andlegt, stafrænt, fjárhagslegt eða líkamlegt ofbeldi, heimilisofbeldi, kynferðisofbeldi, mansal, vændi eða morð.

Eins og #metoo byltingin hefur svo glögglega sýnt er áreitni og ofbeldi sem byggir annað hvort á kyni, annarri jaðarstöðu eða kynferðislegum athugasemdum mjög útbreitt og algengt. Langflestar konur kannast við kynferðislega áreitni og þekkja þá tilfinningu að finnast þær ekki óhultar. Þess vegna eru t.d. margar konur tilbúnar með lyklana sína að vopni þegar þær labba einar heim og passa að sleppa aldrei hendi af drykknum sínum á djamminu. Meðvitað og ómeðvitað gera konur ýmsar varúðarráðstafanir til að verjast kynbundnu ofbeldi og það hefur áhrif á lífsgæði þeirra og frelsi.

Nauðgunarmenning

Nauðgunarmenning er orð sem notað hefur verið til að lýsa normalíserandi viðhorfum samfélagins gagnvart kynferðisofbeldi. Þegar við tölum um að eitthvað sé normalíserað, er átt við að tiltekið ástand þyki svo sjálfsagt að það teljist eðlilegur hluti af daglegi lífi sem við pælum ekki mikið í. Nauðgunarmenning er allsráðandi í samfélaginu og hefur áhrif á samskipti okkar við aðra, hvaða brandarar teljast fyndnir, hvernig snerting er talin við hæfi, hvaða ummæli og viðhorf eru álitin eðlileg og þar fram eftir götunum. Í stuttu máli má segja að nauðgunarmenning sé menning sem umber og viðheldur ofbeldi, með því að loka augunum fyrir því, gera lítið úr því, afsaka það og réttlæta, bæði á stórum skala og smáum.

Dæmi um nauðgunarmenningu eru nauðgunarbrandarar. Þegar fólk gerir grín að nauðgunum sendir það þau skilaboð að nauðgun sé eitthvað fyndið og léttvægt - sem er langt frá veruleikanum. Annað dæmi um nauðgunarmenningu er þegar konum er bent á að til að forðast nauðgun verði þær einfaldlega að klæða sig á ákveðinn hátt, drekka lítið og vera stöðugt meðvitaðar um umhverfi sitt. Það sendir þau skilaboð að þær beri ábyrgð á að vera ekki nauðgað - í staðinn fyrir að sá sem nauðgar beri ábyrgðina, sama hvernig aðstæðurnar eru! Viðhorf sem þessi hafa alvarlegar afleiðingar og smitast út í allt samfélagið, hvort sem er í daglegu tali eða innan réttarvörslukerfisins, þar sem atriði eins og klæðaburður brotaþola voru lengi vel talin skipta máli við rannsókn nauðgunarmála og fyrir dómstólum.

Það er mikilvægt að líta inn á við og velta fyrir sér hvernig nauðgunarmenning hefur áhrif á þig og fólkið í kringum þig. Áttu það til að gera grín að nauðgunum eða telja þær léttvæga atburði, jafnvel fyndna? Tekurðu eftir því að aðrir í kringum þig geri það? Finnst þér þú eiga rétt á kynferðislegri nautn, umfram tilfinningar manneskjunnar sem þú ert með? Finnst þér réttlætanlegt að hunsa ölvun, meðvitundarleysi eða mótþróa þegar það hentar þér? Finnst þér í lagi að suða um kynlíf þangað til þú færð það sem þú vilt? Þetta eru allt saman dæmi um viðhorf sem eiga uppruna sinn í nauðgunarmenningu. Ef við erum öll meðvituð um neikvæðar afleiðingar nauðgunarmenningar getum við unnið gegn þessum viðhorfum og átt í heilbrigðari samskiptum.

Drusluskömmun

Drusluskömmun er eitt af þeim viðhorfum sem einkenna nauðgunarmenningu og byggir á hugmyndum kynjakerfisins. Drusluskömmun er þegar lítið er gert úr konum því þær klæða sig á ákveðinn hátt, bera sig með tilteknum hætti, sofa hjá ákveðið mörgum eða hafa mikinn áhuga á kynlífi. Skilaboðin sem kynjakerfið sendir okkur eru á þá leið að konur eigi að klæða sig og hegða sér á tiltekinn hátt sem telst „viðeigandi“. Þær eigi að hafa mátulega mikinn áhuga á kynlífi en ekki of mikinn og alls ekki að sofa hjá mörgum, því þá séu þær druslur. Það skiptir hins vegar engu máli hvernig við klæðum okkur, hvort við höfum mikinn áhuga á kynlífi eða hvað við sofum hjá mörgum - það er okkar val. Það hefur enginn rétt á því að gera lítið úr okkur eða telja okkur trú um að við séum minna virði fyrir vikið.

Drusluskömmun er líka oft beitt í niðurlægjandi tilgangi, burtséð frá því hvort manneskjan hafi yfirhöfuð sofið hjá mörgum eða uppfyllt þessa staðalímynd druslunnar. Sumar hafa lent í því að vera stimplaðar druslur eftir að bólfélagi braut trúnað eða kjaftasögum var komið á kreik. Þess vegna er svo mikilvægt að útrýma þeirri hugmynd að fólk geti verið druslur. Í Druslugöngunni höfum við til dæmis séð fólk merkja sig með stolti sem druslur -  þannig hefur það eignað sér orðið, tekið valdið í sínar hendur og þá er ekki hægt að nota orðið í niðrandi tilgangi lengur.

Þolendaskömmun

Þolendaskömmun er annar angi nauðgunarmenningar. Þolendaskömmun er þegar þolendum kynferðisofbeldis er kennt um ofbeldið. Þetta viðhorf getur birst bæði í daglegu tali og alls konar viðhorfum sem þolendur þurfa að sitja undir, t.d. um að eitthvað í þeirra eigin fari hafi leitt til ofbeldisins. Ofbeldi er hins vegar aldrei á ábyrgð neins annars en þess sem beitir því og þolendaskömmun á því aldrei rétt á sér. Ef þú ert þolandi og hefur upplifað slík viðhorf er mikilvægt að hafa í huga að ofbeldi er aldrei þér að kenna.

sýna minna

Aktivismi

Hefur þú áhuga á að láta gott af þér leiða? Viltu taka þátt í að breyta heiminum til hins betra? Ertu hugsanlega aktívisti nú þegar? Vantar þig ráð varðandi aktívisma? Þá ertu á réttum stað!

Sýna meira

Aktívistar eru fólk sem vill hafa áhrif á heiminn og grípur því til ýmiss konar aðgerða. Þessar aðgerðir geta verið margar og mismunandi, t.d. að skrifa greinar, kommenta á netinu, mæta á mótmæli, tala við skólafélaga, taka þátt í starfi félagasamtaka og margt fleira. Aktívismi er af öllum stærðum og gerðum en í grunninn eru aktívistar einfaldlega fólk sem vill láta gott af sér leiða og ræðir hreinskilnislega um afstöðu sína til að vekja aðra til umhugsunar. 

Hér að neðan eru nokkur ráð sem gott er að hafa í huga varðandi aktívisma, hvort sem hann er nýr af nálinni fyrir þig eða þú hefur lengi tekið virkan þátt.

Meðvitund um málefnið

Fyrsta skrefið til þess að gerast aktívisti er að fræðast um málefnið sem er þér hugleikið. Þú getur aflað þér upplýsinga á netinu eða í bókum (en hafðu í huga að heimildir eru mistraustar), talað við fólk sem þekkir vel til eða sótt viðburði sem snúa að þessu málefni. Mestu skiptir að þú reynir að kynna þér mismunandi sjónarmið svo þú getir myndað þér sjálfstæða skoðun á málinu. Sýndu þolinmæði, því það tekur tíma að afla sér upplýsinga úr ólíkum áttum. Haltu áfram að hlusta og læra. Flestir aktívistar eru duglegir við að fræðast sífellt meira, jafnvel þótt þeir hafi myndað sínar eigin skoðanir og hafi þekkingu á málaflokknum.

Hins vegar er gott að hafa í huga að:

  • Hafa varann á því hvaðan upplýsingar berast og frá hverjum. Upplýsingar litast af skoðunum og lífsreynslu þeirra sem setja þær fram. Mikilvægt er að muna þetta en vera samt opin fyrir því að heyra ólíkar skoðanir og hlusta á reynslu annarra.
  • Sýna fólki virðingu. Margir aktívistar hafa varið miklum tíma í að afla sér upplýsinga og læra af öðrum. Mikill tími fer í slíka vinnu og því mikilvægt að sýna virðingu með því að hlusta þegar manneskja tjáir sig um málefni sem stendur henni nærri.
  • Mynda sér sjálfstæða skoðun. Þú hefur rétt á því að mynda þér sjálfstæða skoðun út frá þinni eigin sannfæringu og lífreynslu. Hafðu í huga að þótt þú sért ekki sammála öðrum er mikilvægt að sýna virðingu í samskiptum.
  • Halda áfram að hlusta, ræða og læra. Aktívismi er ferli, ekki endapunktur. Við erum stöðugt að uppgötva eitthvað nýtt varðandi sama málefnið og því er mikilvægt að halda áfram að afla sér upplýsinga, hlusta á aðra, ræða við fólk (líka fólk sem maður er ósammála) og mynda sér skoðun.
  • Það er allt í lagi að vita ekki allt. Ekkert okkar veit allt. Ekki óttast að spyrja spurninga til að öðlast dýpri skilning á viðfangsefninu. Verum opin fyrir því að við gætum haft rangt fyrir okkur og tilbúin að skipta um skoðun eftir því sem við áttum okkur betur á ólíkum hliðum málsins.

Samvinna

Aktívismi gengur mikið út á samvinnu og fer gjarnan fram í einhvers konar félagsstarfi. Því er mikilvægt að geta unnið með öðrum. Aktívistar mynda gjarnan tengslanet með öðrum aktívistum sem taka þátt í pólitískri baráttu, þótt baráttan geti verið af ólíkum toga. Hér eru nokkur atriði sem gott er að hafa í huga varðandi samstarf:

  • Myndaðu tengslanet. Mikilvægur málstaður kallar á að ná til sem flestra og virkja þá. Þess vegna er gott að þekkja aðila sem hægt er að vinna með. Leggðu þig fram um að kynnast fólki sem hefur svipaða sýn og þú og sem þú sérð fram á farsælt samstarf við.
  • Sameiginlegt traust og virðing. Leitastu eftir því að vinna með fólki sem þér líður vel í kringum, sem kann að meta þitt vinnuframlag og er traustsins vert. Gott er að vinna með fólki sem getur verið ósammála þér en sýnir þér og þínum skoðunum virðingu.
  • Leitaðu eftir samstarfi. Samstarf við aðra getur reynst hjálplegt, hvort sem það eru einstaklingar, stofnanir eða önnur félög. Með samstarfi verður auðveldara að skipta með sér verkum og það stækkar einnig markhópinn sem þið náið til. Önnur félög, stofnanir eða einstaklingar hafa sambönd sem þau geta virkjað. Einn kostur þess að vinna með öðrum felst í því að læra af reynslumeira fólki. Í samstarfi geturðu fengið upplýsingar um góða styrktaraðila, vettvang eða hugmyndir að nýju verkefni.
  • Forgangsraðaðu verkefnum og dreifðu ábyrgðinni. Að dreifa ábyrgð er eitt það mikilvægasta sem þú gerir þegar þú tekur að þér verkefni. Ef þú finnur að þú hefur tekið of mikið að þér, finnur til óöryggis eða sérð ekki fram á að geta leyst verkefnið á eigin spýtur skaltu leita eftir aðstoð frá öðrum. Treystu samstarfsaðilum fyrir þeirra hlut, jafnvel þótt þú hefðir farið öðruvísi að. Þegar ábyrgðinni á verkefni er dreift á fleiri aðila verður auðveldara að leysa það af hendi.
  • Sýndu sveigjanleika. Þegar unnið er með öðrum koma fram ólíkar skoðanir um hvernig best væri að leysa verkefni, hvaða málefni eiga að fara í forgang og hvernig dreifa á ábyrgðinni. Í samstarfi er jafn mikilvægt að tjá eigin skoðanir og að hlusta á aðra. Sýndu sveigjanleika í vinnuaðferðum og taktu skoðanir og hugmyndir annarra til greina.
  • Hrósaðu. Það er bæði orku- og tímafrekt að berjast fyrir málstað sem skiptir okkur máli. Öll sem leggja hönd á plóg eiga hrós skilið. Í samstarfi er mikilvægt að taka eftir framlagi annarra og hrósa þegar við á.
  • Láttu rödd þína og annarra heyrast. Rödd þín skiptir máli, en það skiptir einnig máli að leyfa annarra rödd að heyrast. Öll nálgumst við málin út frá mismunandi sjónarhornum. Í sumum tilfellum er mikilvægt að skapa rými svo aðrir geti tjáð sínar skoðanir, hugmyndir og upplifun. Ef þú ert ítrekað í sviðsljósinu eða í forsvari fyrir hópinn skaltu íhuga að leyfa öðrum að spreyta sig. Mikilvægt er að sýna fram á breidd hópsins sem berst fyrir málefninu.

Að hafa áhrif

Einn mikilvægasti þáttur aktívisma er að virkja aðra í kringum sig. Barátta aktívista snýst gjarnan um kerfis- og samfélagslegar breytingar – og enginn framkallar slíkar breytingar einn og óstuddur! Það er brýnt að gera sér grein fyrir því hvar þörfin liggur – hvaða mál þarf að tækla. Hvar er þörf fyrir meiri fræðslu eða frekari umræður, og hvernig er hægt að stuðla að breytingum? Er gagnlegt að að standa fyrir stórum viðburði eða búa til persónulegt rými til að ræða viðkvæm málefni? Þetta skaltu hafa í huga þegar ætlunin er að virkja fólkið í kringum þig.

Aktívistar standa gjarnan fyrir viðburðum til að vekja athygli á vissum málefnum. Hér eru nokkur atriði sem gott er að hafa í huga þegar haldnir eru viðburðir:

  • Þekktu markhópinn. Íhugaðu til hverra þú vilt ná og hvernig best sé að ná til þeirra. Markhópurinn getur verið jafnaldrar þínir, embættismenn, stofnanir eða fólk á miðjum aldri. Það skiptir máli að gera sér grein fyrir markhópnum svo hægt sé að meta hvaða viðburðir myndu ná best til hópsins og hvort orðræða þín eigi við.
  • Nýttu þér aðstöðuna í kringum þig. Þegar kemur að rými og samstarfi við aðra getur verið gott að nýta sér skóla, félagsmiðstöðvar, kennslustofur, nemendafélög, íþróttafélög, sali í bæjarfélaginu eða stofnanir á staðnum. Hafðu samband við aðila sem geta hjálpað til við að panta rými og halda viðburð.
  • Nýttu þér samfélagsmiðla. Eins og þú eflaust veist er hægt að ná til margra í gegnum samfélagsmiðla. Nýttu þér Facebook, Instagram og Snapchat til að ná til sem flestra!
  • Sæktu um fjármagn. Ef viðburðurinn er umfangsmikill eða tímafrekur í undirbúningi getur verið góð hugmynd að afla fjár. Til dæmis má sækja um styrki hjá sjóðum, félögum, stofnunum eða einkafyrirtækjum. Sendu póst á þá aðila sem þér dettur í hug og segðu frá verkefninu. Margir eru tilbúnir að styðja ungmenni og viðburði á þeirra vegum, sérstaklega ef málstaðurinn er góður.

Hafðu ráð okkar í huga hvað varðar heilbrigð samskipti, traust og virðingu í samstarfi sem og í samskiptum við markhópa og hugsanlega styrktaraðila. Ef þú veist ekkert hvernig viðburð væri sniðugt að halda geturðu skoðað þessar hugmyndir:

Hugmyndir að viðburðum/verkefnum

  • ‍Ljóðaslamm/open mic-kvöld
  • Sýning á heimildamynd eða kvikmynd sem tengist málefninu
  • Málþing til að ræða hvernig stuðla má að breytingum
  • Fá einhvern utanaðkomandi til að halda fyrirlestur um málefnið eða eitthvað sem tengist því
  • Upplýsingaborð þar sem skólafélagar geta talað við aktívista og fengið fræðslu
  • Flashmob
  • Ljósmyndasamkeppni
  • Hæfileikakeppni
  • Vegglistaverk
  • Opið bréf til stjórnvalda/borgaryfirvalda/skólayfirvalda

Þú og þín heilsa

Ekki gleyma að huga að þér og þinni heilsu þegar þú tekur þátt í aktívisma. Þín orka, tími og heilsa eru mikilvægari en öll verkefni sem þú tekur að þér – hvort sem það er líkamlega heilsan eða sú andlega. Áður en þú tekur að þér verkefni skaltu velta því fyrir þér hversu mikinn tíma og orku þú hafir til að sinna því og hvort það muni borga sig fyrir þig. Ef þú finnur að þú ert ekki í aðstöðu til að sjá um ákveðið verkefni skaltu leyfa öðrum að taka við því. Það er enginn skömm að því að huga að eigin líðan. Allir græða á því að manneskja sem hefur bæði tíma og orku taki verkefnið að sér. Ef þú finnur að þú getur tekið þátt að einhverju leyti skaltu vera skýr með það hvaða hlutdeild þú munir eiga í verkefninu. Ef þú hefur nú þegar tekið að þér verkefni en finnur að það bitnar á líkamlegri eða andlegri heilsu þinni skaltu láta vita. Betra er að draga sig út úr verkefnum en að líða fyrir þau.

Eitt það mikilvægasta sem aktívistar gera er að bera virðingu fyrir eigin heilsu. Þess vegna verðum við að setja mörk þegar við tökum að okkur verkefni. Heilsan er númer eitt, tvö og þrjú! 

Hér eru nokkrir hlutir sem gott er að hafa í huga, hvort sem þú hefur nú þegar tekið virkan þátt í aktívistastarfi eða ert að stíga þín fyrstu skref:

  • Þinn tími skiptir máli. Oft koma upp spennandi verkefni sem erfitt er að segja nei við. Hins vegar er mikilvægt að hugsa málið áður en svarað er og velta því fyrir sér hversu mikinn tíma og orku maður hafi til að sinna verkefninu. Það er betra að taka að sér færri verkefni og gera þau vel.
  • Íhugaðu tímakaup. Sjálfboðavinna er aktívismi en aktívismi fer ekki alltaf fram í sjálfboðavinnuEf upp kemur spennandi verkefni eða ef þú býrð til verkefni sem þú veist að þörf er fyrir skaltu íhuga að semja um kaup fyrir tímann sem fer í að leysa það af hendi – t.d. ef þú ert í samstarfi við félag eða stofnun – eða að sækja um styrki. Aktívismi byggist ekki einungis á sjálfboðavinnu. Það er mikilvægt að aðgreina sjálfboðavinnu og launaða vinnu. Ef verkefni er krefjandi, vegna þess að það tekur mikinn tíma eða er erfitt viðfangs, getur verið viðeigandi að taka greiðslu fyrir. Þetta á sérstaklega við ef þú hefur reynslu að baki og býrð yfir mikilli þekkingu á málefninu.
  • Þekktu styrkleika þína og veikleika. Það er gott að vita hverju maður er góður í og hvar maður mætti bæta sig. Láttu hins vegar þína styrkleika og veikleika ekki endilega stjórna því hvaða verkefni þú tekur að þér, heldur gefa þér vísbendingu um þau svið þar sem þú gætir viljað bæta þig.
  • Hafðu trú á þér. Aktívismi er langhlaup. Það tekur tíma að sanka að sér reynslu og þekkingu á tilteknum málefnum. Vertu með opinn hug og hjarta í samskiptum við aðra. Öll þau sem láta sig málin varða eru aktívistar.
  • Hlúðu að þér. Ræktaðu áhugamál þín utan aktívismans. Nærðu þig. Ræktaðu vina- og fjölskyldusambönd. Sinntu öðrum skyldum svo verkefnin hrannist ekki upp. Hvíldu þig og fáðu góðan nætursvefn.
  • Forðastu að brenna út. Sumir aktívistar taka of mikið að sér, upplifa mikla ábyrgð og ganga fram af sér. Þetta getur haft alvarlegar andlegar og heilsufarslegar afleiðingar. Settu mörk og haltu þig við þau. Hafðu í huga ráðin á þessari síðu hvað varðar heilsu þína, að skipta með sér verkefnum og að hlúa vel að sér. Þetta eru lykilatriði sem hjálpa þér að forðast að brenna út í starfi.

Samskipti

Það sama gildir um samskipti innan aktívisma og öll önnur samskipti. Heilbrigð samskipti eru undirstaða heilbrigðs aktívisma; traust, umhyggja og virðing. Þegar kemur að málefnum sem við brennum fyrir hefur fólk oft ólíkar skoðanir og þú gætir orðið fyrir gagnrýni. Opnaðu á reynslu, hugmyndir og skoðanir annarra. Sýndu fólki virðingu með því að hlusta og meðtaka það sem það hefur fram að færa. Íhugaðu hvaðan gagnrýnin kemur, forðastu að hrökkva í vörn og gefðu þér rými til að læra af öðrum. Ef þér finnst gagnrýnin ósanngjörn skaltu ræða það við viðkomandi og aðra í kringum þig. Við höfum öll einhverja innbyggða fordóma, við gerum öll mistök og við skiptum öll um skoðun einhvern tíma í lífinu. Sýndu þér umburðarlyndi þegar kemur að gagnrýni eða mistökum og lærðu af reynslunni. Þegar kemur að rökræðum skaltu forðast að nota gildishlaðin orð þótt þú sért ósammála. Íhugaðu svörin þín og reyndu að notast við haldbær rök. Leggðu þig fram um að sýna kurteisi, bera virðingu fyrir öðrum og setja þín eigin mörk í samskiptum.

Samfélagsmiðlar

Athugaðu að það sama gildir um samskipti augliti til auglitis og samskipti á samfélagsmiðlum eða annars staðar á netinu. Hafðu heilbrigð samskipti í huga þegar þú nálgast aðra á netinu. Einnig er mikilvægt að huga að eigin líðan – þú getur haft þessi ráð til hliðsjónar:

  • Þekktu eigin mörk. Á netinu gilda sömu samskiptareglur og annars staðar. Ef þú finnur að einhver fer yfir þín mörk í kommentakerfi eða skilaboðum skaltu íhuga að draga þig út úr samræðunum eða láta hinn aðilann vita hvernig þér líður. Ef upp kemur umræða sem þú treystir þér ekki alveg til að taka þátt í eða lesa skaltu íhuga að sleppa því. Hugaðu fyrst og fremst að þinni andlegu heilsu.
  • Veldu þér bardaga. Þótt þú brennir fyrir málefnið skiptir máli að vita hvenær þú hefur orku, tíma og getu til að taka þátt í umræðum á netinu. Veltu fyrir þér hverju þú munir áorka með þátttöku þinni hverju sinni. Þegar þú tekur þátt skaltu hafa í huga að margir eru þöglir áhorfendur sem taka ekki beinan þátt en lesa það sem þú skrifar og geta lært af því.
  • Einbeittu þér að málefninu, ekki manneskjunni. Þegar þú ræðir við fólk á netinu skaltu einblína á málefnalegar rökræður fremur en manneskjuna hinum megin við skjáinn. Haltu þig við skýr rök og forðastu að ræða manneskjuna sjálfa, jafnvel þótt hún sé lituð af þeim samfélagslegu viðhorfum sem þú vilt breyta. Reyndu eftir fremsta megni að sýna kurteisi og virðingu því þá er fólk mun líklegra til að hlusta á þig. Ef þú heldur umræðunum á málefnalegum grundvelli er líklegra að þú hafir áhrif á hugarfar annarra og stuðlir þar með að samfélagslegum breytingum.

Fjölmiðlar

Það gæti gerst að fjölmiðlar hafi samband varðandi málstaðinn sem þú berst fyrir. Það er yfirleitt frábært að fjölmiðlar vilji ræða það sem skiptir þig máli. Nýttu tækifærið og komdu boðskapnum áleiðis. Hér eru hins vegar nokkur atriði sem þú getur haft í huga ef þú upplifir óöryggi í samskiptum við fjölmiðla:

  • Þér ber engin skylda til að tala við fjölmiðla. Ef það vekur upp óöryggi hjá þér, þú fyllist ónotatilfinningu eða hefur of lítinn tíma til að undirbúa þig þarftu ekki að tala við fjölmiðla.
  • Biddu um meiri tíma. Ef fjölmiðlafólk hringir óvænt í þig getur reynst vel að biðja það að hringja aftur eftir korter. Búðu til afsökun ef þú þarft þess – til dæmis að þú sért í tíma eða úti í búð. Fjölmiðillinn á þó að sýna skilning ef þú biður um meiri tíma til að undirbúa þig. Aukatími getur hjálpað þér að undirbúa svör í huganum við mögulegum spurningum. Komdu þér fyrir á stað þar sem þér líður þægilega og þú verður ekki fyrir truflun.
  • Spurðu um markmið umfjöllunarinnar. Það getur verið hjálplegt að spyrjast fyrir um sjónarhorn umfjöllunarinnar svo þú getir undirbúið svör þín út frá því. Ef þér er boðið í sjónvarpsviðtal eða útvarpsþátt getur verið gott að spyrja hvernig stemming verði í þættinum. Allar upplýsingar aðstoða þig við undirbúninginn.
  • Lestu yfir efni áður en það er birt. Fjölmiðlafólk er oft undir tímapressu. Mundu þó að taka skýrt fram að þú viljir lesa yfir efnið áður en það er birt. Leiðréttu orðalag sem þér fellur ekki í geð eða ummæli sem höfð voru rangt eftir þér.
  • Hafðu gaman af! Leyfðu þér að njóta þess að haft hafi verið samband við þig vegna málstaðar sem skiptir þig máli. Til hamingju!

Ef þú hefur áhuga á að lesa þér meira til um hvernig gott er að tækla fjölmiðla getur þessi bæklingur reynst hjálplegur – hafðu í huga að hann miðast við þolendur ofbeldis: https://www.rotin.is/ef-fjolmidlar-hafa-samband/

Öll framlög skipta máli, sama hversu lítil þau eru – þitt framlag skiptir líka máli!

Sýna minna